Çingene Cizyesi Nedir? / Sinan Şanlıer

SON DAKİKA

Çingene Cizyesi Nedir? / Sinan Şanlıer

Bu haber 20 Mayıs 2020 - 15:14 'de eklendi ve 45644 kez görüntülendi.

Osmanlı Devleti yedi milyon km2 yayılan coğrafyasında, bazı istisnalar hariç olmak üzere, bütün tebasından vergi almaktaydı. Vergi veren toplulukların içinde, yönetimin omurgasını oluşturan Türkler olduğu gibi “marjinal” sayılabilecek Çingeneler de bulunmaktaydı. Şurasını da söylemek gerekir: Vergi, devletin koruması altında olan her kesin, Müslim ve Gayri Müslim herkesin uymak zorunda olduğu bir kural, bir kurumdu.

Ancak Osmanlı Devleti vergilendirmede bir ayrıcalık, bir ayrım yapmaktaydı. Çingeneler için de olduğu gibi, Müslüman olanla olmayan arasında bir fark gözetmekteydi. Bu fark her zaman Müslüman olanın lehine olmuştur, diğerine göre her zaman daha az vergi vermiştir. Müslüman olmayanların daha fazla vergi vermeleri ise onların askere alınmamaları ve buna bağlı olarak canlarının garantisinin diğerleri tarafından karşılanmasından, yani devlet tarafından korunuyor olmalarından kaynaklanmaktaydı.

Vergilendirme vatandaşın yaptığı işe, gelir durumuna, mal varlığına göre belirlenmekteydi. Bu nedenle neredeyse hemen hemen her değişik duruma karşılık gelen bir vergilendirme söz konusuydu. Cizye de böylesi bir durumun neticesinde, askere gitmeyen ya da askere alınmayan gayri Müslim herkesin vermekle yükümlü olduğu bir vergi idi. Değişik zamanlarda da baş vergisi, bedel-i askerlik, haraç gibi isimlerle de anılmıştır.

Bir de, Osmanlı Devleti’nde Müslümanlardan vergi alınmazdı” gibi bir yanlış kanı vardır. En çarpıcı örneği yine Çingenelerle ilgili bir kaynaktan verebiliriz. Çingenelerle ilgili ilk düzenlemenin 1470 yılında ve “Rumeli Türklerinin Koyun Sayısı Hükmü” adlı hukuki metin olduğunu sanıyoruz. Bu hukuki metnin içinde hem Türklerin, hem de Çingenelerin nasıl ve hangi vergiye bağlı oldukları belirtilmektedir. Özetle, Osmanlı Devletinde hem Müslüman hem de Müslüman olmayan Çingene birbirinden farklı olmakla birlikte vergi vermekteydi.

Aşağıdaki metin, daha çok Rumeli eyaletinde bulunan Çingenelerin 1486 yılında düzenlenen cizye vergisiyle ilgili olup, günümüz Türkçesiyle aktarılmıştır.

Çingene Cizyesi Kanunu

Kutlu fermanımın emirleri şöyle ki; hali hazırda bu kutlu fermanı taşıyan emsalleri içinde öğünülecek, cömert ve eli açık subaşıyı, güvenine ve doğruluğuna inanarak İstanbul ve Edirne‘ye bağlı Vize ve Gelibolu sancaklarında, Yanbolu ve Niğbolu Livası ve Konstantin kazası, Sofya Livası ve Niş ve Alacahisar Livası ve Semendire ve Bosna Sancaklarında bulunan gayri Müslim Çingenelerin 1497 yılı için geçerli olan vergilerini  toplamak üzere gönderdim ve emrettim ki:

1) Büyük bir güven ve doğruluk üzere çalışıp-çabalayıp, gayret gösterip elinde bana ait mühürle mühürlenmiş defter gereğince ve ilgili yerlerin kadılarının aracılığıyla vergilerini toplayıp yüce makamıma teslim edile. Adlar sayılan yerlerin sancak beyleri, subaşıları ve yerlerine bakanlar, tımarlıkta bulunanlar, il ve köy kethüdaları, vergi  toplamakla görevli kişiye gereği gibi yardımcı ve destek olmalılar. Bu kişiler yönetimleri altında bulunan Çingenelerin vergilerinin alınmasında ve hazırlanmasında büyük bir özen göstermeliler. Gereksiz boş vermişlik ve hoşgörü göstermesinler, kesinlikle cezasını görürler. Sonuçta vergi toplayanlar, güvenilir bir şekilde vergileri eksiksiz toplamalılar, detaylarıyla bir deftere kaydetmeliler ve makamıma getirmeliler.

2) Vergi almakla görevli ile yukarıda sıralanan yerlerin Çingenelerinin mühürlü ve ciltlenmiş defterlerde vergiye ait yılın tarihi de yazılıp gönderilmiştir. Emrettim ki vergi alınacak vilayetin yöneticileri ve hakimleri vergi alacak kişiye bakarak ve elindeki deftere göre iş yapmalıdırlar. Eğer bir gayri Müslimin adında veya vergisinde bir kuşku doğacak olursa, defterde yazılanlara göre iş yapmak zorundalar. Defterde yazılanların dışına çıkılmamalı.

3) Çingeneleri kaçmış herhangi bir Çingene topluluğu varsa, bu topluluğun Çingenelerini topluluk başı, cemaat liderleri ve yardımcılar da aynı şekilde sorumlu olarak vergiyi alabilirler.  Eğer kaçak Çingeneler bulunmazsa vergileri bu sorumlulardan alınmalıdır. Ancak ikinci kez alınmaması için dikkat gösterilmelidir.

4) Çingene Sancağı beyi, güvendiği ve işe yarar adamını, vergi almakla görevlendirilmiş kişinin yanına verir, Çingenelerin bulunmasında yardımcı ve destek olmalıdır.

5) Vergi almakla görevli kişi, vergi verecek olana, vereceği verginin miktarını önceden bildirmeli. Deftere yazılmış olan kadar vergi  alınmalı. Defterde yazılanın dışında fazladan bir akçe kesinlikle alınmamalıdır.

6) Adı geçen vilayetlerde öldüğü yazılan Çingenelerin arasında hala sağ olanlar var ise deftere kaydedilmelidir. Göçebe, yerinden yurdundan uzak ne kadar vergisi yazılmamış Çingene varsa ya da yeni yazılıp kaçıp gitmiş Çingene varsa, bulundukları zaman kadılar tarafından vergileri alınmalı, isimleri ayrı bir deftere kaydedilmeli ve bunlara ilişkin hesaplar ayrıca gösterilmelidir.

7) Bütün vergileri toplanmalı ve sonra bundan, evden eve yazıcılık vergisi olarak ikişer akçeyi vergi toplayan almalı, vergi toplayanı  vergiden muaf tuttum.

8) Söz konusu yerlerin sancak beyleri ve kadıları ve subaşıları ve yerlerine vekâlet edenler, timarlıkta bulunanlar, il ve köy yöneticileri ve topluluk ve katuna liderleri, vergi  almakla görevlendirilmiş kişiye gereği gibi yardımcı ve destek olmadırlar. Ancak işini eksik yapmasına da meydan vermesinler. Vergi toplarken büyük çaba sarf etmeliler.

9) Sizler ki söz konusu yerlerin yöneticileri  daha önce 1486 yılında vergi toplamakla görevli  Süleyman ve Mahmud hanginizin kazasında bulunursa, ellerinde tarafımdan mühürlenmiş defterleri işaretleyip, vergi  toplamaya gelen görevliye teslim ediniz. Vergi toplayıp ve yeni yazılanlara vergilerini bildirip, ölenler var ise gelenek üzere onları da defterden düşülmeli.

Başka türlü davranmayıp, söylediklerim üzere iş yapın.

(Not: Kanunnamenin orijinalinde Çingene kelimesi kullanıldığı için burada ona uymak gereğini duydum. Aksi durumda kullanmak için tercih ettiğim bir kelime değildir.)

 

copyright© Sinan Şanlıer, izinsiz kopyalanamaz, çoğaltılamaz…

 

HABER HAKKINDA GÖRÜŞ BELİRT

Yorum Yok
YASAL UYARI! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen kişiye aittir.